سخنرانی دکتر صفر عبدالله، عضو پیوسته فرهنگستان زبان و ادب فارسی در مراسم بزرگداشت استاد صدرالدین عینی:

Суханронии доктор Сафар Абдулло – узви пайвастаи Фарҳангистони забон ва адаби форсӣ дар маросими бузургдошти устод Садриддин Айнӣ:

استاد صدرالدین عینی از جمله مردان بزرگی بود که وقتی ایران را پاره پاره کردند و چنان خنجر به جگر ما زدند تلاش کرد زبان فارسی حفظ شود. در آن روزگاران از یک سو انگلیس، از سوی دیگر روس‌ها هجوم می‌بردند تا محدوده جغرافیایی زبان فارسی را محدود کنند و کردند. تا آنجا که امروز دیگر در گنجه، مرو، چارجوی و عشق آباد به زبان فارسی صحبت نمی‌کنند. ما هزاران هزار بزرگانی را می‌شناسیم که بیتی از آنها مانده و در این سرزمین‌ها زندگی می‌کرده‌اند. دیگر در دربند قفقاز کسی به زبان فارسی صحبت نمی‌کند و روس و انگلیس هر کاری می‌توانستند در این منطقه‌ها انجام دادند که جغرافیای زبان فارسی محدود شود و ملتی که یک زبان یگانه داشت، متأسفانه پاره پاره شد و جدایی‌ها افتاد. شما می‌دانید که تاجیک همان ایرانی فارسی‌زبان است که در قیاس با عرب، عجمی می‌گفتند و در قیاس با ترک، تاجیک. یعنی هر کجا که سخن از ترک رفت ایرانی را تاجیک گفتند و چیز دیگری جز این نیست و زبان ما اگر امروز در ورارود هنوز زنده است به پایمردی بزرگانی مثل صدرالدین عینی بوده است. ما امروز به راحتی می‌توانیم خرده بگیریم به استاد بزرگ صدرالدین عینی که تا زنده بود به خط دیگر ننوشت و به فارسی می‌نوشت. می‌توانیم خرده بگیریم که او رضایت داد که خط را عوض کنند. اما او چه می‌توانست در برابر رژیم استبدادی استالین بکند که با دستور خود همه کار را انجام می‌داد. با دستور 30 نفر، هزاران نفر از روشنفکران در شوروی سابق و میلیون‌ها نفر کشته شدند و امروز که در بعضی از آرشیوها را باز کرده‌اند ما می‌دانیم چه کارها علیه فرهنگ و تمدن ما شد. آقای برتلس را دعوت کردند و به وی دستور دادند که ثابت کند نظامی گنجوی ایرانی نیست. برتلس گفت: من می‌توانم بگویم از آذربایجان است ولی نمی‌توانم بگوییم امروز که این آذربایجانی است به معنای آن است که زبانش ترکی است زیرا که زبان ترکی نمی‌دانست. آقای باقراُف بود که در زمان استالین در آنجا دبیر حزب کمونیست بود و می‌گویند که اصول کارش این طور بود که با تبسم پیشواز می‌گرفته و اگر هر کسی حرفش را گوش نکرد می‌گفته باشد برو و بعد از پشت با تفنگ او را می‌زده و بنده خدا برتلس تمام شب نخوابیده. این واقعاً کار ساده‌ای نیست که عینی تحمل همه این کار را کرد و پذیرفت که نام زبان را تاجیکی بگوید به خاطر آن که واقعاً اینجا استادان آگاه گفتند و یادآور شدند به خاطر آن که در آنجا این مردم را حفظ کند و زنده بماند و عبدالقادر محی‌الدین‌اف راهبری آن روزگار تاجیکستان می‌گوید این کار برای من نه تنها مایه افتخار بود من با تمام وجود این کار مقدس را شروع کردم. بله در ابتدا سال 1925 و 1926 استاد صدرالدین عینی آن شاعران و آن نویسندگان را که در ماوراءالنهر می‌زیستند در نمونه ادبیات تاجیک آورد و در بخشی از خراسان بزرگ و سال 1940 که وضع تغییر یافته بود استاد صدرالدین عینی گفت نه و حالا نمونه‌های ادبیات تاجیک را از تمام شعرا و بزرگان فارسی‌زبان و از همه جا بیاورید. بی‌تردید من می‌توانم درباره داستان‌های صدرالدین عینی ساعت‌ها صحبت کنم و یا درباره یادداشت‌های عینی که یکی از شاهکارهای ادبیات جهان است و در ایران هم چاپ شده است و در پیش‌گفتار سعید سیرجانی فرموده که: «نثر او یادی از ابوالفضل بیهقی می‌کند» و در جایی دیگر گفته است: «از هم‌میهنان گرامی خواهش می‌کنم یادداشت‌های عینی را با دقت بخوانند تا ببینند زبان فارسی رایج در تاجیکستان چگونه گوش‌نواز و دلنشین است».
واقعیت این است که اگر ما از نظر یک محقق زبان و بیان استاد صدرالدین عینی را بررسی کنیم می‌دانیم که روزگاری بود که عینی آگاهانه زبان را تا حدی خواست ساده بکند و توده‌های مردم درک کنند و بفهمند. برای آن که این نکته را بفهمیم باید بخارای آن روزگار و آسیای میانه آن روزگار را بدانیم که از روستاهای بدخشان می‌آمدند در فرغانه دگر زبان خود را از دست می‌دادند و با ترکی می‌نوشتند. مگر گلشنی از رشت نیامد و ضرب‌المثل را به زبان ترکی ننوشت؟ مگر بعداً خاقانی از خاقان نیامد و دیوانش را به ترکی ننوشت؟ وضعیت چنین بود که استاد صدرالدین عینی از یک سو از آن سیاست بسیار مغرضانه کمونیست‌ها می‌خواست این ملت را نجات دهد از سوی دیگر از پان ترکیست‌‌های آن روزگار که بخش عمده آن از هم قباده خود عینی بود. در آن روزگار به هر نحوی تلاش کرد که این زبان را حفظ کند. استاد عینی خدمتی کرد که من نمی‌دانم چه کسی است که در همان وقت و فضا بتوان با عینی مقایسه کرد. عینی هم شاعر بزرگ بود، هم داستان نویس بزرگ بود و هم محقق بزرگ و نخستین ادبیات‌شناس حرفه‌ای بود. سال 1940 هم زمان با آنکه استاد سعید نفیسی دنبال نوشتن روزگار و آثار و افکار رودکی سمرقندی بود، استاد صدرالدین عینی در جستجوی گور رودکی و مأخذها و منبع‌ها بود و یافت و گور رودکی را پیدا کرد و از مسکو آقای سیمیان‌اف را آورد و ثابت کرد که رودکی مدفنش در کجا بود و چه کارهایی کرد و کتاب رودکی را نوشت. نخستین کسی است که درباره بیدل دهلوی کتابی نوشت که بزرگترین محققان روس بی‌آنکه عینی را دعوت کنند کتاب را خواندند و برایش عنوان دکتری دادند. آن کتاب نخستین رساله پژوهشی درباره بیدل و سبک هندی بود. استاد صدرالدین عینی اولین کسی است که برای فارسی زبانان آسیای مرکزی لغت نوشت.
– Устод Садриддин Айнӣ аз ҷумлаи мардони бузурге буд, ки вақте Эронро пора-пора карданд ва чунон ханҷар ба ҷигари мо заданд, талош кард забони форсӣ ҳифз шавад. Дар он рӯзгорон аз як сӯ Англия, аз сӯи дигар русҳо ҳуҷум мебурданд, то маҳдудаи ҷуғрофиёии забони форсиро маҳдуд кунанд ва карданд. То он ҷо, ки имрӯз дигар дар Ганҷа, Марв, Чорҷӯй ва Ишқобод ба забони форсӣ суҳбат намекунанд. Мо ҳазорон-ҳазор бузургонеро мешиносем, ки байте аз онҳо монда ва дар ин сарзаминҳо зиндагӣ мекардаанд. Дигар дар Дарбанди Қафқоз касе ба забони форсӣ суҳбат намекунад ва русу англис ҳар коре метавонистанд, дар ин минтақаҳо анҷом доданд, ки ҷуғрофиёи забони форсӣ маҳдуд шавад ва миллате, ки як забони ягона дошт, мутаассифона, пора-пора шуд ва ҷудоиҳо уфтод. Шумо медонед, ки тоҷик ҳамон эронии форсизабон аст, ки дар қиёс бо араб, аҷамӣ мегуфтанд ва дар қиёс бо турк – тоҷик. Яъне ҳар куҷо, ки сухан аз турк рафт, эрониро тоҷик гуфтанд ва чизи дигаре ҷуз ин нест ва забони мо агар имрӯз дар Варорӯд ҳанӯз зинда аст, ба поймарди бузургоне мисли Садриддин Айнӣ будааст. Мо имрӯз ба роҳатӣ метавонем хурда бигирем ба устоди бузург Садриддин Айнӣ, ки то зинда буд, ба хатти дигар нанавишт ва ба форсӣ менавишт. Метавонем хурда бигирем, ки ӯ ризоят дод, ки хатро иваз кунанд. Аммо ӯ чӣ метавонист дар баробари режими истибдодии Сталин бикунад, ки бо дастури худ ҳама корро анҷом медод. Бо дастури 30 нафар, ҳазорон нафар аз равшанфикрон дар Шӯравии собиқ ва миллионҳо нафар кушта шуданд ва имрӯз, ки дари баъзе аз архивҳоро боз кардаанд, мо медонем чӣ корҳо алайҳи фарҳанг ва тамаддуни мо шуд. Оқои Бертелсро даъват карданд ва ба вай дастур доданд, ки собит кунад Низомии Ганҷавӣ эронӣ нест. Бертелс гуфт: «ман метавонам бигӯям аз Озарбойҷон аст, вале наметавонам бигӯям имрӯз, ки ин озарбойҷонӣ аст ба маънои он аст, ки забонаш туркӣ аст, зеро, ки забони туркӣ намедонист». Оқои Боқиров буд, ки дар замони Сталин дар он ҷо дабири ҳизби коммунист буд ва мегӯянд, ки усули кораш ин тавр буд, ки бо табассум пешвоз мегирифта ва агар ҳар касе ҳарфашро гӯш накард, мегуфта бошад «бирав» ва баъд аз пушт бо туфанг ӯро мезада ва бандаи худо Бертелс тамоми шаб нахобида. Ин воқеан кори содае нест, ки Айнӣ таҳаммули ҳама ин корро кард ва пазируфт, ки номи забонро тоҷикӣ бигӯяд, ба хотири он ки воқеан ин ҷо устодони огоҳ гуфтанд ва ёдовар шуданд, ба хотир он ки дар он ҷо ин мардумро ҳифз кунад ва зинда бимонад ва Абдулқодир Муҳиддинов – роҳбари он рӯзгори Тоҷикистон мегӯяд «ин кор барои ман на танҳо мояи ифтихор буд, ман бо тамоми вуҷуд ин кори муқаддасро шурӯъ кардам». Бале, дар ибтидои соли 1925 ва 1926 устод Садриддин Айнӣ он шоирон ва он нависандагонро, ки дар Мовароуннаҳр мезистанд, дар «Намунаи адабиёти тоҷик» овард ва дар бахше аз Хуросони бузург ва соли 1940, ки вазъ тағйир ёфта буд, устод Садриддин Айнӣ гуфт на ва ҳоло намунаҳои адабиёти тоҷикро аз тамоми шуаро ва бузургони форсизабон ва аз ҳама ҷо биоваред. Бетардид, ман метавонам дар бораи достонҳои Садриддин Айнӣ соатҳо суҳбат кунам ва ё дар бораи «Ёддоштҳо»-и Айнӣ, ки яке аз шоҳкорҳои адабиёти ҷаҳон аст ва дар Эрон ҳам чоп шудааст ва Саиди Сирҷонӣ дар пешгуфтор фармуда, ки «насри ӯ ёде аз Абулфазли Байҳақӣ мекунад» ва дар ҷои дигар гуфтааст: «аз ҳаммеҳанони гиромӣ хоҳиш мекунам «Ёддоштҳо»-и Айниро бодиққат бихонанд, то бубинанд забони форсии роиҷ дар Тоҷикистон чӣ гуна гӯшнавозу дилнишин аст».
Воқеият ин аст, ки агар мо аз назари як муҳаққиқ забон ва баёни устод Садриддин Айниро баррасӣ кунем, медонем, ки рӯзгоре буд, ки Айнӣ огоҳона забонро то ҳадде хост сода бикунад ва тӯдаҳои мардум дарк кунанд ва бифаҳманд. Барои он ки ин нуктаро бифаҳмем, бояд Бухорои он рӯзгор ва Осиёи Миёнаи он рӯзгорро бидонем, ки аз рустоҳои Бадахшон меомаданд дар Фарғона, дигар забони худро аз даст медоданд ва бо туркӣ менавиштанд. Магар Гулшанӣ аз Рашт наомад ва зарбулмасалро ба забони туркӣ нанавишт? Магар баъдан Хоқонӣ аз Хоқон наомад ва девонашро ба туркӣ нанавишт? Вазъият чунин буд, ки устод Садриддин Айнӣ аз як сӯ, аз он сиёсати бисёр муғризонаи коммунистҳо мехост ин миллатро наҷот диҳад аз сӯи дигар, аз пантуркистҳои он рӯзгор, ки бахши умдаи он аз ҳамқубодаи худи Айнӣ буд. Дар он рӯзгор ба ҳар наҳве талош кард, ки ин забонро ҳифз кунад. Устод Айнӣ хидмате кард, ки ман намедонам чӣ касест, ки дар ҳамон вақт ва фазо битавон бо Айнӣ муқоиса кард. Айнӣ ҳам шоири бузург буд, ҳам достоннависи бузург буд ва ҳам муҳаққиқи бузург ва нахустин адабиётшиноси ҳирфаӣ буд. Соли 1940 ҳамзамон бо он, ки устод Саид Нафисӣ ба дунболи навиштани рӯзгор ва осору афкори Рӯдакии Самарқандӣ буд, устод Садриддин Айнӣ дар ҷустуҷӯи гӯри Рӯдакӣ ва маъхазҳову манбаъҳо буд ва ёфт ва гӯри Рӯдакиро пайдо кард ва аз Москва оқои Семёновро оварду собит кард, ки Рӯдакӣ мадфанаш дар куҷо буд ва чӣ корҳое кард ва китоби «Рӯдакӣ»-ро навишт. Нахустин касест, ки дар бораи Бедили Деҳлавӣ китобе навишт, ки бузургтарин муҳаққиқони рус бе он ки Айниро даъват кунанд, китобро хонданд ва барояш унвони докторӣ доданд. Он китоб нахустин рисолаи пажӯҳишӣ дар бораи Бедил ва сабки ҳиндӣ буд. Устод Садриддин Айнӣ аввалин касест, ки барои форсизабонони Осиёи Марказӣ луғат навишт.

همچنین بررسی کنید

واژه‌‌نامۀ شکوری در وبگاه پژوهشگاه

«Вожаномаи Шакурӣ» дар вебгоҳи пажӯҳишгоҳ

نرم‌افزار «واژه‌نامۀ شکوری» از سوی پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی، حاوی بیش از ۴۹۰۰۰۰ (چهارصد و …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *