فارسی

ТОҶИКОН

حسن قریبی
به مناسبت بزرگداشت باباجان غفوراف
اگرچه پاسخ به این پرسش که تاجیکان را از چه سبب تاجیک می‌گویند قدری مبهم است اما آنچه واضح است آن است که تاجیکستان، این جمهوری به جا مانده از ملت‌های «ترک نشده» با بهره‌گیری از چه نیرو و با ترفندی توانست خود را محفوظ و ماندگار کند؟
ماجرای زندگی تاجیکان در «بی‌حقوق‌ترین نظام حکومتی دنیا» در دورۀ حکومت امیران مغول‌تبار منغیت در عصر ۱۹، گرفتاری در دام امپراطوری روسیۀ تزاری پس از عقد عهدنامۀ «زیره‌بولاق» در سال 1886، شکل‌گیری ترکستان نوین در فرارود و «فتنۀ انقلاب بخارا»، همزمان با گسترش فعالیت پان‌ترکسیت‌ها در عصر بیستم، معاملۀ پنهان و پیدای کمیته مرکزی حزب کمونیست اتحاد شوروی با ترکتازی‌های «انور پاشا» و ‌یارانش برای بازسازی «توران کبیر» در آسیای مرکزی، نادیده گرفته شدن تاجیکان در اجرای تصمیم لنین مبنی بر تقسیم حدود آسیای مرکزی میان سه قوم ازبک، قیرقیز و ترکمن، کودتای سخت و نرم «نیست‌کُنی» و نسل‌کشی تاجیکان در طرح «کولاک‌گردانی» استالین و فارسی‌ستیزی و تبعید فارسی‌دانان و باسوادان به سیبری در سال‌های دهة سوم قرن گذشته، ترور‌های مخوف و اعدام ناشیانۀ وطن‌دارانی چون نصرت‌الله مخصوم، شیرین‌شاه شاه‌تیمور، عبدالقادر محی‌الدین‌اف، چنار امام‌اف و عبدالرحیم حاجی بایف، به جرم نابخشودنی «ملتگرایی بورژوازی»، اجرای طرح انگلیسی ترويج زبان مشترک ترکی یا زبان واحد اسماعیل بای گاسپرينسکی و همفکرانش با حمایت جنبش اصلاح‌طلب «جديدها»، دیگر کردن خط فارسی به لاتین و سپس سیریلیک و تخریب مساجد و مدارس به دست بلشویکها, همچنین انکار هستی و ملّیت تاجیکان به عنوان «ترکان پارسی‌گو» و سرکوب آنها به جرم ملت‌گرایی و جدایی‌طلبی؛ هرکدام به تنهایی می‌توانست به حذف یک ملت از صفحۀ روزگار بینجامد که چنین نشد.
چنین نشد و جمهوری خودمختار تاجیکستان در سال ۱۹۲4 در زیر پرچم جمهوری ازبکستان شکل گرفت و زبان تاجیکی در آن رسمیت یافت. امّا به گفتة آکادمیسین محمّدجان شکوری بخارایی «در هیئت ازبکستان تشکیل شدن جمهوری خودمختار تاجیکستان به این معنی بود که مسکو دست و پای تاجیکان را بسته به دست ترکان سپرد». پس از پنج سال با تلاش بی‌وقفه و با تاوان سنگین از جان گذشتگی فعالان سیاسی و فرهنگی، سرانجام جمهوری تاجیکستان به گونة واحد سیاسی رسماً تشکیل شد و حیات خود را در اتحادیۀ جمهوری‌ها آغاز کرد.
باید اعتراف کرد اگرچه زخم قطع شهرهای بزرگ تاجیک‌نشینی چون بخارا و سمرقند از جمهوری تاجیکستان پس از مرزبندی‌های معروف به «تبرتقسیم» دردناک بود اما این جنایت مرزی می‌توانست به فاجعه‌ای به مراتب سخت‌تر ختم شود. در جایی که بدخواهان انتظار نابودی می‌کشیدند هنر ملت تاجیک در «ماندن» بود:
گفتی که شاهکار شما در زمانه چیست؟ بالله که زنده بودن ما شاهکار ماست (مزارعی)
وقتی جزئیات هرکدام از وقایع فوق را که همگی نه در درازنای تاریخ بلکه در صد سال اخیر روی داده است؛ از نظر می‌گذرانیم در می‌یابیم که اگر سنت‌های فرهنگی و اعتقادات دینی و معنوی، دو ستون از چهارستونی باشد که تاجیکان را در برقرار نگاه داشت؛ شاه‌ستون دیگری که سقف هویت را بر سر تاجیکان حفظ کرد، زبان و ادبیات فارسی بود.
غنای ادبیات کهن در تاجیکستان به عنوان خاستگاه ادب فارسی و قدرت و امکانات این زبان پشتوانه‌ای بود که باعث شد تلاش بی‌وقفه و اعجاب‌آور کسانی چون استاد صدرالدین عینی و یارانش بی‌ثمر نماند. «نمونه‌ادبیات تاجیک»، با آن سرنوشتی که از آن سراغ داریم توانست تجلی بازیابی هویت ادبی و زبانی تاجیکان باشد و دروازه ورود آنها را به کشوری به نام تاجیکستان باز کند.
چنانکه اشاره شد این جمهوری نوپا، آسیب‌پذیر بود و نیاز داشت تا ریشه‌های خود را معرفی و مستحکم کند. بنابراین پایهء دیگر این بنای بازسازی‌شده، ایجاد خودباوری با استناد به دیرینگی تاجیکان در تاریخ و شرح پیشینۀ هویت این ملت از اعصار گذشته تاکنون بود که این وظیفه را استاد باباجان غفور‌اُف به عهده گرفت. ابتدا در سال ۱۹۴۷ با تألیف کتاب «تاریخ مختصر خلق تاجیک» به زبان فارسی- تاجیکی و سپس اثر جامع و مفصل خود را به نام «تاجیکان» به زبان روسی تألیف و منتشر کرد.
با استناد به مقدمه این کتاب «به طور کلی هدف از تألیف کتاب «تاجیکان» از دیدگاه باباجان غفور‌اُف نیاز به تهیه و نشر پژوهشی علمی تاریخ تاجیکان از پیدایش تا به آغاز قرن بیست است که در نوع خود نخستین پژوهش به این وسعت و عمق است».
اما به طور خاص، علی‌رغم محدودیت‌ها در شیوۀ پژوهش، نظارت‌های سختگیرانه و طبقه‌بندی منابع و اسناد، کتاب تاجیکان به اعتراف محققان، از نادر کتاب‌های جسورانه در دورهء اتحاد جماهیر شوروی به حساب می‌آید. به این دلیل که در دورانی که حکومت در همۀ عرصه‌ها دم از یگانگی قوم‌ها و ملت‌های اتحادیه می‌زد؛ کتاب تاجیکان توانست با هدف نشان دادن ملتی از جنس دیگر تألیف و منتشر شود.
استاد باباجان غفوراُف ضمن تأکید بر تبار آریایی تاجیکان، بازخوانی تاریخ ایران باستان، بررسی وضع آسیای میانه در دوران خلافت اسلامی و همچنین جایگاه زبان فارسی به عنوان زبان رسمی و مشترک اقوام ایرانی، توانست در این اثر پژوهشی مجموعه‌ای از جلوه‌های تمدن، شامل مناسبات اجتماعی و اقتصادی، هنرهای عملی مانند معماری و نقاشی، وضعیت علم و ادبیات و بزرگان فرهنگی و تاریخی کشورهای پیرامون به ویژه ایران و البته کارنامه‌ای از منازعات تاریخی و مناقشات داخلی و خارجی فراهم آورد که در نوع خود کاری سترگ است. وی در سخنرانی اختتامیۀ گنگرۀ بین‌المللی یونسکو که در سال 1968 در دوشبه برگزار شد می‌گوید: «به گذشته نه تنها به خاطر آن توجه مبذول می‌داریم که ما را مفتون و غنی می‌نماید. بلکه از آن جهت که گذشته آموزنده میباشد. ما را وادار می‌سازد که به طرز نو نگریم و همچنین به کشف تاریخی کمک می‌نماید».
مجموعۀ این کشف‌های تاریخی که به همت اهالی فرهنگ و‌دانش به انجام رسید باعث شد تا پس از فروپاشی حکومت شوراها، تاجیکان در تاجیکستانِ دورۀ ‌استقلال در زیر یک سقف, با پشتوانه‌های‌فرهنگی، تاریخی، ادبی و دینی و با زبان مشترک گرد هم آیند و نتیجۀ آن کشوری است که ناوابسته به تهدیدهای منطقه‌ای، چشم‌اندازهای روشنی را پیش رو دارد و آینده‌ای مطمئن را برای خود در جامعۀ جهانی متصور است.

Ба муносибати бузургдошти Бобоҷон Ғафуров
Ҳасани Қарибӣ
Агарчи посух ба ин пурсиш, ки тоҷиконро аз чӣ сабаб тоҷик мегӯянд, қадре мубҳам аст, аммо он чӣ возеҳ аст, он аст, ки Тоҷикистон, ин ҷумҳурии баҷомонда аз миллатҳои «туркнашуда» бо баҳрагирӣ аз чӣ неру ва бо чӣ тарфанде тавонист худро маҳфуз ва мондагор кунад?
Моҷарои зиндагии тоҷикон дар «беҳуқуқтарин низоми ҳукуматии дунё» дар давраи ҳукумати амирони муғултабори манғит дар асри XIX, гирифторӣ дар доми императории Русияи тезорӣ пас аз ақди аҳдномаи «Зербулоқ» дар соли 1886, шаклгирии Туркистони навин дар Фарорӯд ва «Фитнаи инқилоби Бухоро», ҳамзамон бо густариши фаъолияти пантуркистҳо дар асри ХХ, муомилаи пинҳону пайдои Кумитаи Марказии Ҳизби Коммунистии Иттиҳоди Шӯравӣ бо турктозиҳои Анварпошо ва ёронаш барои бозсозии «Тӯрони кабир» дар Осиёи Марказӣ, нодида гирифта шудани тоҷикон дар иҷрои тасмими Ленин мабнӣ бар тақсими ҳудуди Осиёи Марказӣ миёни се қавм – ӯзбак, қирғиз ва туркман, кудатои сахту нарми «несткунӣ» ва наслкушии тоҷикон дар тарҳи «кулакгардонӣ»-и Сталин ва форсиситезӣ ва табъиди форсидонону босаводон ба Сибир дар солҳои даҳаи сиюми қарни гузашта, террорҳои махуфу эъдоми ношиёнаи ватандороне чун Нусратулло Махсум, Шириншоҳ Шоҳтемур, Абдуқодир Муҳиддинов, Чинор Имомов ва Абдурраҳим Ҳоҷибоев ба ҷурми нобахшидании «миллатгароӣ-буржуазӣ», иҷрои тарҳи англисии тарвиҷи забони муштараки туркӣ ё забони воҳиди Исмоилбой Гаспринский ва ҳамфикронаш бо ҳимояти ҷунбиши ислоҳталаби «ҷадидҳо», дигар кардани хатти форсӣ ба лотин ва сипас кириллӣ ва тахриби масоҷиду мадорис ба дасти болшевикҳо, ҳамчунин инкори ҳастӣ ва миллияти тоҷикон ба унвони «туркони порсигӯ» ва саркӯби онҳо ба ҷурми миллатгароӣ ва ҷудоиталабӣ; ҳар кадом ба танҳоӣ метавонист ба ҳазфи як миллат аз сафҳаи рӯзгор бианҷомад, ки чунин нашуд.
Чунин нашуду Ҷумҳурии худмухтори Тоҷикистон дар соли 1924 дар зери парчами Ҷумҳурии Узбакистон шакл гирифт ва забони тоҷикӣ дар он расмият ёфт. Аммо ба гуфтаи академик Муҳаммадҷон Шакурии Бухороӣ, дар ҳайати Ӯзбакистон ташкил шудани Ҷумҳурии худмухтори Тоҷикистон ба ин маънӣ буд, ки Маскав дасту пойи тоҷиконро баста, ба дасти туркон супурд. Пас аз панҷ сол бо талоши бевақфа ва бо товони сангини аз ҷонгузаштагии фаъолони сиёсӣ ва фарҳангӣ, саранҷом Ҷумҳурии Тоҷикистон ба гунаи воҳиди сиёсӣ расман ташкил шуд ва ҳаёти худро дар иттиҳодияи ҷумҳуриҳо оғоз кард.
Бояд эътироф кард, агарчи захми қатъи шаҳрҳои бузурги тоҷикнишине чун Бухорову Самарқанд аз Ҷумҳурии Тоҷикистон пас аз марзбандиҳои маъруф ба «табартақсим» дарднок буд, аммо ин ҷинояти марзӣ метавонист ба фоҷиае ба маротиб сахттар хатм шавад. Дар ҷое, ки бадхоҳон интизори нобудӣ мекашиданд, ҳунари миллати тоҷик дар «мондан» буд:
Гуфтӣ, ки шоҳкори шумо дар замона чист?
Биллоҳ, ки зинда будани мо шоҳкори мост (Мазореъӣ)

Вақте ҷузъиёти ҳар кадом аз вақоеъи фавқро, ки ҳамагӣ на дар дарознои таърих, балки дар сад соли ахир рӯй додааст, аз назар мегузаронем, дармеёбем, ки агар суннатҳои фарҳангӣ ва эътиқодоти динӣ ва маънавӣ ду сутун аз чаҳорсутуне бошад, ки тоҷиконро дар барқарор нигоҳ дошт, шоҳсутуни дигаре, ки сақфи ҳувиятро бар сари тоҷикон ҳифз кард, забону адабиёти форсӣ буд.
Ғанои адабиёти куҳан дар Тоҷикистон ба унвони хостгоҳи адаби форсӣ ва қудрату имконоти ин забон пуштвонае буд, ки боис шуд талоши бевақфа ва эъҷобовари касоне чун устод Садриддин Айнӣ ва ёронаш бесамар намонад. «Намунаи адабиёти тоҷик» бо он сарнавиште, ки аз он суроғ дорем, тавонист таҷаллии бозёбии ҳувияти адабӣ ва забонии тоҷикон бошад ва дарвозаи вуруди онҳоро ба кишваре ба номи Тоҷикистон боз кунад.
Чунонки ишора шуд, ин ҷумҳурии навпо осебпазир буд ва ниёз дошт, то решаҳои худро муаррифӣ ва мустаҳкам кунад. Бинобар ин, пояи дигари ин бинои бозсозишуда, эҷоди худбоварӣ бо истинод ба деринагии тоҷикон дар таъриху шарҳи пешинаи ҳувияти ин миллат аз аъсори гузашта то кунун буд, ки ин вазифаро устод Бобоҷон Ғафуров ба ӯҳда гирифт. Ибтидо дар соли 1947 бо таълифи китоби «Таърихи мухтасари халқи тоҷик» ба забони форсӣ-тоҷикӣ ва сипас асари ҷомеъ ва муфассали худро ба номи «Тоҷикон» ба забони русӣ таълиф ва мунташир кард.
Бо истинод ба муқаддимаи ин китоб, «ба таври куллӣ ҳадаф аз таълифи китоби «Тоҷикон» аз дидгоҳи Бобоҷон Ғафуров ниёз ба таҳияву нашри пажӯҳиши илмии таърихи тоҷикон аз пайдоиш то ба оғози қарни бист аст, ки дар навъи худ нахустин пажӯҳиш ба ин вусъату умқ аст».
Аммо ба таври хос, алорағми маҳдудиятҳо дар шеваи пажӯҳиш, назоратҳои сахтгирона ва табақабандии манобеъ ва аснод, китоби «Тоҷикон» ба эътирофи муҳаққиқон, аз нодир китобҳои ҷасурона дар давраи Иттиҳоди Ҷамоҳири Шӯравӣ ба ҳисоб меояд. Ба ин далел, ки дар давроне, ки ҳукумат дар ҳамаи арсаҳо дам аз ягонагии қавмҳо ва миллатҳои иттиҳодия мезад, китоби «Тоҷикон» тавонист бо ҳадафи нишон додани миллате аз ҷинси дигар таълифу мунташир шавад.
Устод Бобоҷон Ғафуров зимни таъкид бар табори ориёии тоҷикон, бозхонии таърихи Эрони бостон, баррасии вазъи Осиёи Миёна дар даврони хилофати исломӣ ва ҳамчунин ҷойгоҳи забони форсӣ ба унвони забони расмӣ ва муштараки ақвоми эронӣ, тавонист дар ин асари пажӯҳишӣ маҷмӯае аз ҷилваҳои тамаддун, шомили муносиботи иҷтимоӣ ва иқтисодӣ, ҳунарҳои амалӣ, монанди меъморӣ ва наққошӣ, вазъияти илму адабиёт ва бузургони фарҳангӣ ва таърихии кишварҳои перомун, бавежа, Эрон ва албатта, корномае аз мунозеъоти таърихӣ ва муноқишоти дохиливу хориҷӣ фароҳам овард, ки дар навъи худ коре сутург аст. Вай дар суханронии ихтитомияи Кунгураи байналмилалии ЮНЕСКО, ки дар соли 1968 дар Душанбе баргузор шуд, мегӯяд: «Ба гузашта на танҳо ба хотири он таваҷҷуҳ мабзул медорем, ки моро мафтун ва ғанӣ менамояд. Балки аз он ҷиҳат, ки гузашта омӯзанда мебошад, моро водор месозад, ки ба тарзи нав нигарем ва ҳамчунин ба кашфи таърихӣ кумак менамояд».
Маҷмӯъаи ин кашфҳои таърихӣ, ки ба ҳиммати аҳолии фарҳангу дониш ба анҷом расид, боис шуд, то пас аз фурӯпошии ҳукумати шӯроҳо, тоҷикон дар Тоҷикистони давраи истиқлол дар зери як сақф, бо пуштвонаҳои фарҳангӣ, таърихӣ, адабӣ ва динӣ ва бо забони муштарак гирди ҳам оянд ва натиҷаи он кишварест, ки новобаста ба таҳдидҳои минтақаӣ, чашмандозҳои равшанеро пеши рӯ дорад ва ояндае мутмаинро барои худ дар ҷомеъаи ҷаҳонӣ мутасаввир аст.

همچنین بررسی کنید

از فوتبالیست تا فوتبال‌باز!

Аз «футболист» то «футболбоз»!

سوای از اکتشافات و اختراعات علمی، یکی از روش‌های پربار و غنی شدن هر زبان …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *