یادداشت سفر به استروشن باستانی

Ёддошти сафар ба Истаравшани бостонӣ

شمارۀ 5 (217) «گنج آراسته»، ماهنامۀ بخش استروشنی بنیاد زبان تاجیکی، مطلبی از رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی را منتشر کرد که گزارشی کوتاه از سفر نگارندۀ آن به استروشن باستانی است.

هنوز از دوشنبه خارج نشده بودیم که خانم گلرخسار، دوست و شاعر گران‌قدر تاجیک، توصیه کرد که در راه بازگشت، حتماً از استروشن باستانی دیدن کنیم.
من با خانم رعنا زائردخت در مقبرۀ استاد رودکی در پنجرود واخورده بودم و از مدیریت او بر فرهنگسرای آریایی‌ در استروشن شنیده بودم ولی ندیده بودم، تا اینکه سرانجام این فرصت فراهم شد.
فرهنگسرای آریایی‌، هم فرهنگسرا بود هم آریایی!
فرهنگسرا بود به آن جهت که در آنجا فعالیت‌های فرهنگی گوناگونی از قبیل آموزش خط و زبان، محفل شعر و ادب و فعالیت‌هایی از این قبیل انجام می‌شد و آریایی بود از آن جهت که سرتاپای این بنای زیبا، پر بود از نقاشی‌ها، طرح‌ها، نگاره‌ها و پیکره‌های زیبای اسطوره‌ای و تاریخی اثر استاد علیشیر جمعه‌اف که حرف‌های زیادی پشت آن تصویر‌ها نهفته بود…
اینکه نیاکان ما با هر دین و آئینی به نیکی‌ها اعتقاد داشته‌اند، ارزشی نیست که بخواهیم آن را پنهان کنیم بلکه باید به آن افتخار کرد.
به خاطر دارم در زمان مسئولیتم در فرهنگستان زبان و ادب فارسی، یک سخنرانی اختصاص دادیم با موضوع: «خط میخی، میراثی از کورش یا داریوش»؟
سخنرانِ این مراسم، دانشمند ایرانی خانم بدر‌الزمان قریب بود که در تاجیکستان او را به نام مؤلف فرهنگ سُغدی می‌شناسند.
شب سخنرانی، برف سنگینی در تهران می‌بارید. محل سخنرانی در بنیاد ایران‌شناسی بود که تقریباً روی تپه‌ای بنا شده است. من به همکارانم گفتم: «در این شب برفی هیچ‌کس نمی‌آید تا ببیند خط میخی از کورش بوده یا داریوش»؟
نشان به آن نشان که تالار بزرگ ایران‌شناسی پر شد از جمعیت، تاحدّی که عده‌ای روی پا ایستاده بودند…
خدا رحمت کند مرحوم دکتر حسن حبیبی، رئیس فقید فرهنگستان را، وقتی جمعیت را دید چنان بر سر ذوق آمد که در همان محفل از پشت منبر (تریبون)گفت: «گرد آمدن این جمعیت برای تاریخ خود، نشان می‌دهد ما از زیر بتّه نیامده‌ایم. هرچند ما مسلمان شده‌ایم ولی باید افتخار کنیم که پدران ما به جای “قتل” و “دزدی” و “تجاوز” به “پندار نیک” و “گفتار نیک” و “کردار نیک” اعتقاد داشته‌اند». بعد‌ها به این سخن در مقدمۀ کتابی که به متن سخنرانی‌ها اختصاص یافت، اشاره کرد.
از استروشن دور نشویم… بعد از فرهنگسرای آریایی‌ها، بانو رعنا ما را به قلعۀ مغ برد. قلعه‌ای باستانی و عجیب در مرکز شهر که بنا بر روایت‌های تاریخی، لشکر اسکندر در آنجا از مدافعان دلاور شهر شکست خورده و حتی خودش زخم بر می‌دارد.
در آن قلعه مهندسان و کارگران با جدیت مشغول کار بودند.
این قلعه آنچنان بکر است که در بازدید، ما چند استخوان جمجمه یا به قول تاجیکان کاسه‌خانۀ سر و چند ستون‌مهره یافتیم، آنها را داخل کیسه‌ای گذاشتیم و تحویل مهندسان دادیم تا بعد‌ها در موزه یا آثارخانۀ این مجموعۀ تاریخی به نمایش گذاشته شود.
رعنا بانو مثل اینکه همه در خانۀ خودش کار می‌کنند؛ با مسئولیت و دلسوزی سفارش‌های لازم را به کارگران و مهندسان می‌کرد و همه سر تکان می‌دادند و میلش گویان، گپ این بانو را احترام می‌کردند…
مسجد و‌ آثارخانۀ استروشن نیز از مکان‌های دیدنی و تاریخی بود که اطلاعاتی از مردم‌شناسی این منطقه را در خود گنجانده بود.
علاقه و احترام به تاریخ الزاماً به معنی قبول آنچه در گذشته رخ داده نیست بلکه اهمیت دادن به مسیری است که آن را پیموده‌ایم….
سفر کوتاه بود و به‌یادماندنی…

حسن قریبی
رئیس پژوهشگاه فرهنگ فارسی- تاجیکی

Шумораи 5 (217) «Ганҷи ороста» – моҳномаи бахши истаравшании Бунёди забони тоҷикӣ, матлабе аз раиси Пажӯҳишгоҳи фарҳанги форсӣ-тоҷикиро мунташир кард, ки гузорише кӯтоҳ аз сафари нигорандаи он ба Истаравшани бостонӣ аст.

Ҳанӯз аз Душанбе хориҷ нашуда будем, ки хонуми Гулрухсор – дӯст ва шоири гаронқадри тоҷик, тавсия кард, ки дар роҳи бозгашт ҳатман аз Истаравшани бостонӣ дидан кунем.
Ман бо хонуми Раъно Зоирдухт дар мақбараи устод Рӯдакӣ дар Панҷрӯд вохӯрда будам ва аз мудирияти ӯ бар Фарҳангсарои ориёӣ дар Истаравшан шунида будам, вале надида будам, то ин ки саранҷом ин фурсат фароҳам шуд.
Фарҳангсарои ориёӣ ҳам фарҳангсаро буд, ҳам ориёӣ!
Фарҳангсаро буд ба он ҷиҳат, ки дар он ҷо фаъолиятҳои фарҳангии гуногуне аз қабили омӯзиши хат ва забон, маҳфили шеъру адаб ва фаъолиятҳое аз ин қабил анҷом мешуд ва ориёӣ буд аз он ҷиҳат, ки сар то пои ин бинои зебо пур буд аз наққошиҳо, тарҳҳо, нигораҳо ва пайкараҳои зебои устураӣ ва таърихии асари устод Алишер Ҷумъаев, ки ҳарфҳои зиёде пушти он тасвирҳо нуҳуфта буд…
Ин ки ниёкони мо бо ҳар дин ва оине ба некиҳо эътиқод доштаанд, арзише нест, ки бихоҳем онро пинҳон кунем, балки бояд ба он ифтихор кард.
Ба хотир дорам, дар замони масъулиятам дар Фарҳангистони забон ва адаби форсӣ, як суханронӣ ихтисос додем бо мавзӯъи «Хатти мехӣ: меросе аз Куруш ё Дориюш»?
Суханрони ин маросим донишманди эронӣ хонум Бадруззамони Қариб буд, ки дар Тоҷикстон ӯро ба номи муаллифи «Фарҳанги суғдӣ» мешиносанд.
Шаби суханронӣ барфи сангине дар Теҳрон меборид. Маҳалли суханронӣ дар Бунёди эроншиносӣ буд, ки тақрибан рӯи теппае бино шудааст. Ман ба ҳамкоронам гуфтам: «дар ин шаби барфӣ ҳеч кас намеояд, то бибинад, хатти мехӣ аз Куруш буда ё Дориюш»?
Нишон ба он нишон, ки толори бузурги эроншиносӣ пур шуд аз ҷамъият, то ҳадде, ки иддае рӯи по истода буданд…
Худо раҳмат кунад марҳум доктор Ҳасани Ҳабибӣ – раиси фақиди фарҳангистонро, вақте ҷамъиятро дид, чунон бар сари завқ омад, ки дар ҳамон маҳфил аз пушти минбар гуфт: «гирд омадани ин ҷамъият барои таърихи худ, нишон медиҳад мо аз зери бутта наомадаем. Ҳарчанд мо мусулмон шудаем, вале бояд ифтихор кунем, ки падарони мо ба ҷои қатл ва дуздӣ ва таҷовуз, ба пиндори нек ва гуфтори нек ва кирдори нек эътиқод доштаанд». Баъдҳо ба ин сухан дар муқаддимаи китобе, ки ба матни суханрониҳо ихтисос ёфт, ишора кард.
Аз Истаравшан дур нашавем… Баъд аз фарҳангсарои ориёиҳо, бону Раъно моро ба қалъаи Муғ бурд. Қалъае бостонӣ ва аҷиб дар маркази шаҳр, ки бино бар ривоятҳои таърихӣ, лашкар Искандар дар он ҷо аз мудофеъони диловари шаҳр шикаст хӯрда ва ҳатто худаш захм бармедорад.
Дар он қалъа муҳандисон ва коргарон бо ҷиддият машғули кор буданд.
Ин қалъа ончунон бикр аст, ки дар боздид мо чанд устухони ҷумҷума ё ба қавли тоҷикон, косахонаи сар ва чанд сутунмуҳра ёфтем, онҳоро дохили кисае гузоштем ва таҳвили муҳандисон додем, то баъдҳо дар музей ё осорхонаи ин маҷмӯъаи таърихӣ ба намоиш гузошта шавад.
Раънобону, мисли ин ки ҳама дар хонаи худаш кор мекунанд, бо масъулият ва дилсӯзӣ суфоришҳои лозимро ба коргарону муҳандисон мекард ва ҳама сар такон медоданд ва «майлаш»-гӯён, гапи ин бонуро эҳтиром мекарданд…
Масҷид ва осорхонаи Истаравшан низ аз маконҳои диданӣ ва таърихӣ буд, ки иттилооте аз мардумшиносии ин минтақаро дар худ гунҷонда буд.
Алоқа ва эҳтиром ба таърих илзоман ба маънии қабули он чи дар гузашта рух дода, нест, балки аҳамият додан ба масирест, ки онро паймудаем….
Сафари кӯтоҳ буд ва ба ёдмонданӣ…

Ҳасани Қарибӣ –
раиси Пажӯҳишгоҳи
фарҳанги форсӣ-тоҷикӣ

همچنین بررسی کنید

یادبود مراد عارف

Ёдбуди Мурод Орифов

یکشنبه سیزدهم آبان، مراسم یادبود زنده‌یاد مراد عارف ، بازیگر سرشناس تاجیک با حضور سینماگران …

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *